Nu de wind van de crisis wat lijkt te gaan liggen, wordt de zoektocht naar wie er de schuld van moet krijgen steeds venijniger. De beschuldigende vingers blijven vooral gericht op de bankiers, en die maken het natuurlijk ook niet makkelijker om een verstandig oordeel te vellen nu ze hun bonussen weer even onbekommerd als voorheen binnenhalen. Afgelopen maandag 28 september gaf oud SNS Reaal topman Sjoerd van Keulen tijdens een bijeenkomst van het Holland Financial Centre (HFC) echter flink wat tegengas door te stellen dat 99 procent van de Nederlandse bankiers geen schuld heeft aan de crisis.
Sjoerd van Keulen als manager van het jaar 2007
Van Keulen, ook voorzitter van HFC, een stichting waarin kopstukken uit de Nederlandse financiële wereld samenwerken, vindt dat de discussies over hoe het zover is gekomen en hoe het nu verder gaat breder moeten worden. ‘Het draait niet alleen om zelfverrijking via bonussen. Dat is een simplificatie van de werkelijkheid,’ betoogde hij. De echte oorzaken? Denk aan de rente in de Verenigde Staten, die onder voormalig centrale bankier Alan Greenspan veel te laag werd gehouden, denk aan het opgelopen handelstekort in de Verenigde Staten en de onwilligheid van Chinezen daar iets aan te doen, denk aan de harde concurrentie tussen landen. En vergeet vooral niet de politieke druk in de Verenigde Staten om iedereen aan een hypotheek te helpen, of ze het nou konden betalen of niet, plus het gebrek aan toezicht, plus de gebrekkige boekhoudregels, en plus vooral het blinde geloof in de efficiënte markttheorie. En ja, een aantal bankiers dachten ten onrechte de risico’s die ze namen onder controle te hebben. En ja, sommige investment bankers hebben misbruik hebben gemaakt van de situatie door transacties te doen waar heel veel geld mee is verdiend. Maar om het nou enkel over bonussen te hebben, dat biedt geen oplossing.
Voor bestuursvoorzitter Niek Hoek van Delta Lloyd Groep die ook op de avond sprak, sloten de woorden van Van Keulen ongetwijfeld aan op wat hij onlangs in de NRC bijlage Q4 stelde: ‘Iedereen heeft daar aan bijgedragen. De consumenten hebben teveel besteed, en de banken teveel gegeven.’
De ook aanwezige AFM-voorzitter Hans Hoogervorst pleitte ondertussen voor strengere wetgeving voor banken. ‘Je bent altijd dommer dan degenen op wie je toezicht houdt’ en ‘We gaan in ieder geval niet meer concurreren op onvoorzichtigheid,’ vindt Hoogervorst.
Zeker is dat bijna niemand de crisis in deze omvang echt heeft zien aankomen en dat het laatste woord over wat er nu gaat komen nog lang niet is gezegd. In dit verband is het aardig om terug te kijken naar standpunten van vóór de ineenstorting van de financiële markten. Kijk naar deze twee toch wat ongemakkelijke films.
In onderstaande film houdt voormalig president George W. Bush een speech over huizenbezit, op 17 oktober 2002. ‘You see, we want everybody in America to own their own home. That’s what we want. This is — an ownership society is a compassionate society.’
De tweede is een recentere opname, van februari 2008. Een scherpe discussie in het tv-programma ‘De leugen regeert’ tussen financieel journalist Willem Middelkoop en hoogleraar Arjo Klamer over ‘een dreigende crisis’. Klamer: ‘De crisis is een hype.’ Middelkoop: ‘Het hele derivaten systeem, die wereld bestaat niet meer.’
De les van dit alles: het is bijzonder moeilijk om de blik helder te houden als je ergens middenin zit.
Vandaag is als bijlage in het NRC Handelsblad Q4 van Delta Lloyd Groep verschenen. Misschien heeft u het al gezien, zo niet dan kan dat ook hier.
Onder de noemer ‘Vooruitkijken in Crisistijd’ maakt Delta Lloyd Groep, aan de vooravond van Prinsjesdag 2009, de balans op na een jaar van diepe recessie. Zo wordt in Q4 onze bestuursvoorzitter Niek Hoek geïnterviewd over de noodzaak van goed risicomanagement als je de toekomst van je klanten zeker wilt stellen. Verder is er een interview met Frank Botman van Cyrte Investments, onderdeel van Delta Lloyd Groep, over hoe je de toekomst ook voor je kunt laten werken, zelfs in crisistijd.
Werken aan een zekere toekomst brengt met zich mee dat je je een voorstelling moet kunnen maken van mogelijke toekomsten, en een ongelooflijk belangrijk hulpmiddel daarbij zijn scenario’s. Hoe scenario’s eruit kunnen zien in de praktijk hebben we drie maanden geleden laten zien met Q3. Daarin werden twee door Delta Lloyd Groep ontwikkelde toekomstscenario’s met de wereld gedeeld, in de vorm van samenvattende slide shows en als twee dossiers.
Scenario’s komen tot stand door de kennis, verbeeldingskracht en ideeën van mensen binnen en buiten Delta Lloyd Groep bij elkaar te brengen. Ik ben trots dat in Q4 drie vooraanstaande publicisten die bijdragen aan ons vermogen over de toekomst na te denken hier hun visie geven op de wereld na de financiële crisis. De drie polemische artikelen sluiten aan op onze scenario’s. En omdat ze vragen om een reactie worden ze meteen ook op dit blog gepost.
De Amerikaanse econoom en publicist Robert Kuttner schrijft in ‘De toekomst: nieuw evenwicht of stagnatie?’ dat we op een kruispunt staan tussen twee wereldbeelden en visionair leiderschap hard nodig is. De Zweed Johnny Munkhammar, analist en commentator, stelt in ‘De financiële crisis – het falen van de politiek’ dat nu diepgaande hervormingen noodzakelijk zijn, waarbij hij vast een agenda opstelt voor daadkrachtige politici. Zie ook hier een gefilmd interview met Johnny Munkhammar, waarin hij uitgebreid over dit onderwerp praat.
Tenslotte de Nederlandse filosoof René Gude: hij pleit in ‘De beste duurzame delta ter wereld’ voor een on-Nederlands soort ‘grootmoedig patriottisme op een vrije wereldmarkt’. Mijn advies: lees en denk mee!
Met de dagelijkse golf van slecht economisch nieuws en dalende beurskoersen die over ons heen stroomt, lijkt het bijna of onze wereld alleen nog maar een wereld in crisis kan zijn.
Je zou haast vergeten dat we afgelopen zomer nog in een hoogconjunctuur zaten. Met bijna een overschot op de staatsrekening in plaats van een staatsschuld. Met steeds meer openstaande vacatures die door een tekort aan arbeidskrachten niet vervuld konden worden.
Het kan dus snel verkeren. Praten we elkaar nu alleen de put in, of is het werkelijk zo slecht?
Eén wetmatigheid is in ieder geval duidelijk: een crisis is altijd eindig. Na regen komt zonneschijn, na crisis komt herstel.
De voorzitter van onze Raad van Bestuur Niek Hoek sprak 6 maart in de uitzending van Pauw & Witteman over de kredietcrisis. Zijn stelling is precies deze: “Als we niet opletten, praten we elkaar de crisis aan”.
De boodschap is duidelijk, natuurlijk gaat het nu slecht. Als verzekeraar en belegger merken we dat stevig. Maar dat het nu tijdelijk wat slechter gaat is op zichzelf niet onoverkomelijk. We zien dat financiële markten overdrijven, zowel naar boven als naar beneden. We hebben op de beurzen te extreme uitslagen naar boven gezien, nu zien we te extreme uitslagen naar beneden. Bedrijven, ook de kerngezonde, zijn nu op de beurs erg goedkoop. Dat moet weer een keer terugkomen. Niet direct, maar wel op termijn. De cruciale vraag is natuurlijk hoe lang het duurt, en dat weet niemand. Wel dat niets voor eeuwig is, ook geen crisis.
Maar is het dan te laat? Is onze samenleving dan al jaren teruggezet?
De impact op de samenleving moeten we in perspectief blijven zien. 2008 was voor de meeste mensen een topjaar. Ook dit jaar gaan we er gemiddeld nog in koopkracht op vooruit. Het effect van de dalende aandelenmarkten is voor de meeste alleen indirect voelbaar via hun pensioenfonds.
En dan nog - ons welvaartniveau is nog steeds ongekend hoog. Onvergelijkbaar bijvoorbeeld met de crisis van de jaren ’30, waar sommigen het nu graag mee vergelijken. De welvaart is voor de gemiddelde Nederlander nu meer dan 5 keer zo hoog. Zelfs als we 10% op ons welvaartsniveau moeten inleveren (en dat is al enorm veel), betekent dat nog lang niet dat we in collectieve armoede eindigen.
En daar gaat het om.
Ja, het gaat niet goed! Maar het zal pas weer beter gaan als we daar ook zelf in gaan geloven. Voor de financiële sector betekent dat zo snel mogelijk het vertrouwen terugwinnen. Voor ons als individu: de knop omzetten. Ook het tegengaan van een crisis begint vooral bij jezelf.
